Funkcjonowanie hipotetycznego klastra wiejskiego zorganizowanego według modelu podkarpackiego (z centrum rozliczeniowym) pokazano na przykładzie wybranego przedsięwzięcia.

1. Przedsiębiorca (lub grupa przedsiębiorców) prowadzący działalność na terenie wiejskim postanawia zainicjować funkcjonowanie klastra. Ustala się obszar jego działania (załóżmy, że jest to jedna wieś) i profil działalności. Dla przykładu przyjmijmy, jest to wieś położona blisko miasta i celem klastra jest rozwój zaplecza rekreacyjnego. Założyciele klastra spisują umowę klastra (potwierdzoną notarialnie) i zakładają centrum rozliczeniowe. Centrum to może być prowadzone przez służby księgowe przedsiębiorcy, bąd¼ zewnętrzny podmiot. Dobrze byłoby, gdyby jego powstanie mogło być wsparte przez fundusze zewnętrzne (aczkolwiek nie jest to warunek opłacalności).
2. Członkowie klastra proponują realizację przedsięwzięć w rodzaju: organizacji kąpieliska, budowa ścieżek rowerowych, założenie stadniny koni, baru z potrawami regionalnymi, pijalni soków itd. Za każdym razem, gdy powstaje projekt przedsięwzięcia, członkowie klastra podejmują decyzję, czy chcą się zaangażować w to przedsięwzięcie.
3. Gdy okazuje się, że ma ono szansę zawiązania się - zwracają się do centrum rozliczeniowego z prośbą o sporządzenie kalkulacji przedsięwzięcia. Na podstawie kalkulacji szacuje się ryzyko, negocjuje udziały i ostatecznie - spisuje umowę przedsięwzięcia. W każdej chwili mogą zostać przyjęci nowi członkowie do klastra. Rozważmy dla przykładu przedsięwzięcie o nazwie „pijalnia soków”. Planując je, uczestnicy klastra potrzebują zapewnienia stałej dostawy owoców, dzierżawy miejsca w atrakcyjnej lokalizacji, obsługi. W tym momencie mogą być zachęcani do przystąpienia do klastra rolnicy, którzy w nim nie uczestniczą. Argumentacja jest taka: panie Kowalski - podpisz pan umowę klastra - nic to pana nie kosztuje i do prawie do niczego nie zobowiązuje. A będziesz pan mógł uczestniczyć w realizowanych przez nas przedsięwzięciach. Będziemy brać o pana jabłka do przerobu na sok, a pana córka może go sprzedawać.

4. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na fakt, że naturalnym ośrodkiem obsługującym centra rozliczeniowe mogą być ośrodki doradztwa rolniczego. Mogłyby one wzorem innych państw (np.Danii) w ten sposób łączyć zadania doradcze z rachunkowymi. Podstawowe zadania takiego centrum, to:

• Dostarczanie danych pozwalających podejmować racjonalne decyzje gospodarcze (zawiązanie przedsięwzięcia, ustalenie opłacalnych udziałów). Podstawą jest tutaj kalkulacja wstępna przedsięwzięcia. W ramach centrum może rozwinąć się też typowe doradztwo - ale to już kwestia praktyki - na ile ta możliwość będzie realizowana.

• Pomoc w rozliczeniach między podmiotami tworzącymi klaster. Czyli rozlicznie przedsięwzięć w oparciu o kalkulację wynikową.

• Rola zbliżona do klasycznego "biura rachunkowego".

5. Przedsięwzięcie pod nazwą pijalnia soków przynosi pewien zysk (lub stratę). Następuje jego rozliczenie zgodnie z umową: według zaangażowania w przedsięwzięcie. Jeśli w umowie ustalono, że ekspedientka w pijalni ma 5% udziału w zysku, to w razie powstania zadłużenia - odpowiada ona za 5% długu. Warto zauważyć, że uczestnicy przedsięwzięcia mogą zatrudnić ekspedientkę „na etat”. Ale naturalnym rozwiązaniem w klastrze jest współuczestnictwo, a nie praca najemna.

6. Sprawa rozliczenia przedsięwzięcia nie wygląda na pierwszy rzut oka na skomplikowaną. Mamy w umowie określone udziały - dzielimy zysk według tych proporcji i koniec. W praktyce jest to dużo bardziej złożona kwestia -zarówno na etapie ustalenia zysku, wyliczenia podatków i podziale wypracowanego zysku. W przedsięwzięciu mogą bowiem uczestniczyć przedsiębiorcy i rolnicy, którzy z kolei mogą dostarczać żywność lub oferować pracę. Konieczne jest więc:

   - klasyfikacja i opisanie zachodzących zdarzeń gospodarczych poprzez odpowiednie dokumenty (np. faktura RR, umowa o dzieło, umowa zlecenia, faktura VAT)

   - ewidencja zdazreń w celach rozliczeniowcyh

   - dokonanie rozliczeń w ramach klastra i transferu zysku (zob. pkt 7)

   - dokonanie rozliczeń podatku

   To wszystko staje się dość złożone. Stworzenie centrum rozliczeniowego działającego w ramach określonych standardów i dysponującego odpowiednim zapleczem technicznym (informatyka) wydaje się z tego względu niezbędne.

7. Podmiotem sprzedającym na rynek gotowy wyrób (sok) jest przedsiębiorca. Gdyby działał samodzielnie (poza klastrem) - kupowałby od rolników pracę i surowce płacąc im według cen rynkowych. W klastrze działa wspólnie z dostawcami. Dzięki temu - z jego punktu widzenia - zostaje zmniejszone ryzyko (zapłaci jedynie za owoce, które rzeczywiście sprzedano w postaci soku) w zamian za dopuszczenie dostawców do udziału w zysku.

   Z punktu księgowego widzenia cena za dostarczone owoce i pracę zostaje ustalona dopiero w momencie rozliczenia sprzedaży soku. Transfer zysku następuje poprzez poprzez normalne rozliczenia między podmiotami (sprzedaż surowców, towarów i usług).

Porównajmy trzy sytuacje (dla uproszczenia będzie tylko dwóch uczestników przedsięwzięcia - sadownik i producent soku).

a) Niezależne podmioty. Producent soku kupuje od sadownika owoce według rynkowych cen skupu, a następnie produkuje i sprzedaje na własne ryzyko sok.

b) Spółka. Producent i dostawca owoców zakładają spółkę, która produkuje i sprzedaje sok. Zyski spółki są dzielone między nich w z góry ustalonych proporcjach zależnych od udziałów w spółce.

c) Klaster. Producent soku i sadownik podejmują wspólne przedsięwzięcie, w którym udziały zostają ustalone na podstawie kalkulacji. Cena po jakiej producent soku kupi owoce od sadownika zostanie ustalona po rozliczeniu przedsięwzięcia - tak, aby proporcje udziału w zyskach zostały zachowane.

Jak widać - w klastrze istotne jest to, że rozliczenia między podmiotami w nim funkcjonującymi mogą być przesunięte do chwili ustalenia przez "centrum" wyniku danego przedsięwzięcia. Pod względem formalnym nie różnią się jednak od rozliczeń między niezależnymi podmiotami.

Inną kwestią są przepływy pieniężne - na przykład współpracujące podmioty mogą się umówić, że sadownik część należności otrzyma zaliczkowo przed rozliczeniem przedsięwzięcia.

Na powyższym przykładzie widać różnicę między działaniem razem, a działaniem osobno:

a) Sadownik ma pewność zbytu, a producent soku pewność dostaw.

b) Jeśli sok się sprzeda po wyższej cenie - obaj zyskują. Jeśli się nie sprzeda - obaj tracą. Sadownik może więc spodziewać się wyższych zysków, ale ponosi też większe ryzyko (nie ma nic darmo).

Konkurencja w obrębie klastra polega właśnie na tym, że w ramach jednego przedsięwzięcia można sprzedać owoce do supermarketu, a w ramach drugiego - sprzedać je w postaci soku. W tym drugim przypadku można spodziewać się dużo wyższej ceny. W ten sposób rolnik uczestniczy w większym stopniu w podziale wartości dodanej wypracowanej w sektorze produkcji żywności.

Jerzy Wawro

2005-02-11